Autor: Kancelaria PLA.partners
Zachowek bywa w polskiej rzeczywistości jednym z największych zagrożeń dla trwałości majątku rodziny biznesowej. W ciągu krótkiego czasu może wymusić sprzedaż udziałów, zatrzymać transakcję lub doprowadzić do podziału aktywów wbrew planowi właściciela firmy. Fundacja rodzinna istotnie zmienia tę sytuację, ale wymaga świadomego projektowania. Kancelaria PLA.partners pomaga klientom prywatnym zrozumieć, w jakim zakresie fundacja rodzinna ogranicza ryzyko zachowku i jak wykorzystać jej możliwości w długoterminowym planie sukcesyjnym.
Fundacja rodzinna w kontekście zachowku, zasada działania
Fundacja rodzinna pozwala wyodrębnić aktywa biznesowe z majątku osobistego fundatora i przekazać je w ramy konstrukcji prawnej, której majątek nie jest własnością ani fundatora, ani beneficjentów. Z perspektywy zachowku to różnica fundamentalna, ponieważ mienie zgromadzone w fundacji nie wchodzi automatycznie do spadku.
Maciej Pilarek, adwokat i wspólnik PLA.partners, podkreśla, że ten mechanizm oczywiście nie eliminuje zachowku jako instytucji prawnej. Zachowek pozostaje narzędziem ochrony najbliższych członków rodziny pominiętych w testamencie. Fundacja rodzinna ogranicza jednak ekspozycję sukcesora biznesowego na roszczenie pieniężne, dzięki regułom dotyczącym wnoszenia majątku oraz wypłat na rzecz beneficjentów, a przede wszystkim – regułom limitującym czasowo możliwość z wystąpieniem z roszczeniem o zachowek, a także dzięki narzędziom ochronnym związanym z oddalaniem w czasie terminu zapłaty zachowku przez fundację, zmniejszaniem jego wymiaru czy rozkładaniem roszczenia na raty.
Reguła 10 lat, kluczowy parametr ochrony
Najistotniejszym parametrem fundacji rodzinnej z perspektywy zachowku jest zasada 10 lat. Przy obliczaniu zachowku co do zasady pomija się majątek wniesiony do fundacji rodzinnej na 10 lat przed otwarciem spadku. To oznacza, że im wcześniej rodzina biznesowa rozpocznie proces wnoszenia majątku, tym mniejsza wartość pozostanie w substracie zachowku w chwili otwarcia spadku czyli śmierci nestora.
W praktyce zespołu PLA.partners ten parametr decyduje o sensowności wczesnego rozpoczynania działań sukcesyjnych. Fundacja rodzinna powołana na lata przed potencjalnym otwarciem spadku jest narzędziem ochrony, fundacja powołana w ostatnim momencie pełni już zupełnie inną rolę, bo część jej majątku może wciąż wchodzić do podstawy obliczenia zachowku.
Wyłączenia szczególne, fundacja rodzinna chroni także sukcesorów spoza klasycznego kręgu
Przepisy przewidują kilka szczegółowych wyłączeń, dzięki którym majątek fundacji rodzinnej nie zostaje uwzględniony przy obliczaniu zachowku:
- fundusz założycielski wniesiony do fundacji rodzinnej ponad 10 lat przed otwarciem spadku, chyba że sama fundacja jest spadkobiercą,
- mienie przekazane w związku z rozwiązaniem fundacji rodzinnej, jeżeli trafiło do osób niebędących ani spadkobiercami, ani uprawnionymi do zachowku, o ile nastąpiło to ponad 10 lat przed otwarciem spadku,
- fundusz założycielski oraz mienie przekazane w związku z rozwiązaniem fundacji rodzinnej, jeżeli zachowek przysługuje zstępnemu, a przekazanie nastąpiło w okresie, gdy spadkodawca nie posiadał jeszcze zstępnych, z wyjątkiem sytuacji, gdy nastąpiło na mniej niż 300 dni przed narodzinami dziecka,
- fundusz założycielski oraz mienie przekazane w związku z rozwiązaniem fundacji rodzinnej, jeżeli zachowek przysługuje małżonkowi, a przekazanie nastąpiło przed zawarciem małżeństwa ze spadkodawcą.
Każde z tych wyłączeń projektuje konkretne pole bezpieczeństwa wokół majątku rodziny biznesowej. Eksperci PLA.partners pracują z klientem nad tym, aby układ wniesień majątku do fundacji rodzinnej w jak najszerszym zakresie korzystał z tych wyłączeń.
Świadczenia z fundacji jako mechanizm zaliczeniowy
Drugim, niezależnym mechanizmem działającym na rzecz obniżenia zachowku jest zaliczanie świadczeń otrzymanych przez uprawnionego od fundacji rodzinnej, w okresie jej działania lub w wyniku jej rozwiązania, na poczet jego zachowku. To realne narzędzie, które obniża wartość finalnego roszczenia pieniężnego, jakiego uprawniony może domagać się od spadkobiercy.
W praktyce zespołu PLA.partners polityka świadczeń jest projektowana w sposób uwzględniający ten mechanizm, tak aby już bieżąca działalność fundacji wpływała na zmniejszenie potencjalnej ekspozycji rodziny biznesowej na zachowek.
Granice ochrony, fundacja rodzinna nie zastępuje testamentu
Fundacja rodzinna nie zastępuje testamentu, wydziedziczenia ani umowy o zrzeczenie się zachowku. Jest jednym z elementów planu sukcesyjnego, najczęściej najważniejszym, ale nie jedynym. Skuteczne ograniczenie ryzyka zachowku wymaga połączenia fundacji z dobrze przygotowanym testamentem, ewentualnym wydziedziczeniem oraz, gdy sytuacja rodzinna na to pozwala, umową o zrzeczenie się zachowku zawieraną za życia spadkodawcy.
Maciej Pilarek wskazuje, że fundacja rodzinna sprawdza się tym lepiej, im szerszy jest plan, w który została wpisana. Jako pojedynczy instrument może okazać się niewystarczająca w sytuacjach skomplikowanych rodzinnie.
Skutki prawne i biznesowe dla klienta
Wykorzystanie fundacji rodzinnej w kontekście zachowku przekłada się na konkretne skutki:
- istotne obniżenie wartości zachowku potencjalnie należnego osobie uprawnionej,
- możliwość zabezpieczenia sukcesora biznesowego przed wymuszoną sprzedażą aktywów,
- przewidywalne, statutowo określone zasady wypłat dla beneficjentów,
- ograniczenie odpowiedzialności fundacji do wysokości funduszu założycielskiego, jeżeli został wniesiony na mniej niż 10 lat przed śmiercią fundatora,
- konieczność wczesnego rozpoczęcia procesu wnoszenia majątku do fundacji,
- konieczność uzupełnienia fundacji o inne narzędzia planu sukcesyjnego.
Plan działania, jak zbudować ochronę przed zachowkiem przy pomocy fundacji rodzinnej
W pracy zespołu PLA.partners projektowanie ochrony przed zachowkiem przy pomocy fundacji rodzinnej obejmuje:
- diagnozę kręgu osób uprawnionych do zachowku i potencjalnej podstawy jego obliczenia,
- audyt dotychczasowych darowizn i przesunięć majątkowych w rodzinie,
- projekt fundacji rodzinnej z polityką świadczeń uwzględniającą zaliczenia na poczet zachowku,
- harmonogram wnoszenia majątku oparty o regułę 10 lat oraz wyłączenia szczególne,
- uzupełnienie planu o testament, ewentualne wydziedziczenie i umowę o zrzeczenie się zachowku,
- scenariusz reakcji na pojawienie się roszczenia, obejmujący odroczenie, raty oraz obniżenie wysokości zachowku.
Skontaktuj się z kancelarią PLA.partners
Potrzebujesz wsparcia prawnego lub indywidualnej analizy Twojej sprawy? Wejdź na PLA.partners i skontaktuj się z naszym zespołem, pomożemy ocenić sytuację i zaproponujemy konkretne rozwiązania.
O autorze
