Sukcesja biznesu w Polsce niemal zawsze prowadzi do pytania o zachowek. Sukcesor – członek rodziny lub zaufany manager – obejmuje firmę, a po pewnym czasie pojawia się żądanie zapłaty od osoby pominiętej w testamencie. Ostatnia nowelizacja przepisów istotnie zmieniła jednak pole gry: ekspozycja na zachowek może być dziś nie tylko zmniejszona, lecz także rozłożona w czasie i dopasowana do kondycji finansowej spadkobiercy. Pojawiły się ponadto nowe rozwiązania związane z fundacją rodzinną oraz wyraźnie potwierdzona umowa o zrzeczenie się zachowku zawierana za życia spadkodawcy. Kancelaria PLA.partners wspiera właścicieli, zarządy oraz rodziny biznesowe w wykorzystaniu tych instrumentów w sposób zintegrowany prawnie, podatkowo i operacyjnie.
Komu przysługuje zachowek i dlaczego dotyczy on biznesu
Zachowek to mechanizm ochrony najbliższych członków rodziny spadkodawcy, którzy zostali pominięci w testamencie lub nie otrzymali należnej części majątku. Co do zasady, prawo do zachowku przysługuje zstępnym, małżonkowi oraz – w niektórych przypadkach – rodzicom spadkodawcy.
W kontekście firmy roszczenie to bywa szczególnie dotkliwe, ponieważ obejmuje wartość udziałów, akcji, przedsiębiorstwa, nieruchomości oraz – w określonych warunkach – darowizn dokonanych za życia spadkodawcy. Maciej Pilarek, adwokat i wspólnik PLA.partners, wskazuje, że dla rodziny biznesowej zachowek powinien być traktowany jak każde inne ryzyko strategiczne – mierzone, dokumentowane i mitygowane na poziomie polityki właścicielskiej, a nie pozostawiane intuicji.
Jak zaspokoić roszczenie o zachowek po nowelizacji
Po wejściu w życie znowelizowanych przepisów osoba uprawniona może efektywnie otrzymać zachowek (np. jako zaliczenie na należy zachowek) nie tylko w postaci darowizny, powołania do spadku albo zapisu, ale również jako świadczenie od fundacji rodzinnej lub mienie uzyskane w związku z rozwiązaniem fundacji rodzinnej. Z perspektywy planowania sukcesyjnego to istotna zmiana praktyczna – świadczenia uzyskane przez uprawnionego od fundacji w okresie jej działania lub w wyniku jej rozwiązania są zaliczane na poczet jego przyszłego zachowku, a więc obniżają wartość finalnego żądania pieniężnego.
Dodatkowo, jeżeli uprawnionym do zachowku jest zstępny spadkodawcy, a fundacja realizowała wobec niego obowiązek alimentacyjny, koszty te – w zakresie przekraczającym przeciętną miarę przyjętą w środowisku – również są zaliczane na poczet zachowku. Eksperci PLA.partners projektują politykę świadczeń fundacji rodzinnej z uwzględnieniem tych mechanizmów, tak aby już bieżąca działalność fundacji obniżała przyszłą ekspozycję rodziny biznesowej na roszczenia.
Fundacja rodzinna a zachowek – odpowiedzialność i co warto rozumieć
Fundacja rodzinna ponosi odpowiedzialność za zachowek wyłącznie do wysokości funduszu założycielskiego i tylko wówczas, gdy fundusz ten został wniesiony na mniej niż 10 lat przed śmiercią fundatora. Co istotne, zyski wypracowane przez fundację nie wchodzą do substratu zachowku, co istotnie ogranicza wysokość potencjalnych roszczeń.
Nowe przepisy doprecyzowały zarazem katalog tzw. „darowizn doliczanych” do substratu zachowku. Obecnie obejmuje on również:
- fundusz założycielski wniesiony przez fundatora do fundacji rodzinnej,
- przekazanie mienia do fundacji rodzinnej, na przykład nieruchomości lub udziały.
Z perspektywy właściciela firmy oznacza to, że zaprojektowanie fundacji rodzinnej musi być spójne ze strategią ograniczania zachowku – zarówno na poziomie statutu i kręgu beneficjentów, jak i harmonogramu wnoszenia majątku oraz polityki świadczeń. Fundacja zaprojektowana mechanicznie potrafi zwiększyć ekspozycję na zachowek, zamiast ją obniżyć.
Trzy mechanizmy obniżenia ciężaru zachowku – odroczenie, raty, obniżenie wysokości
Najdalej idące zmiany dotyczą wprowadzenia wprost trzech instrumentów ograniczania obowiązku spadkobiercy biznesowego.
Po pierwsze, odroczenie terminu zapłaty zachowku możliwe jest jeżeli przemawiają za tym okoliczności konkretnej sprawy. Decydujące jest położenie osobiste i majątkowe zarówno uprawnionego, jak i zobowiązanego do zapłaty.
Po drugie, rozłożenie zachowku na raty dopuszczalne jest maksymalnie na 5 lat, a w wyjątkowych przypadkach – nawet do 10 lat. Ten instrument szczególnie sprawdza się tam, gdzie jednorazowa wypłata zachowku oznaczałaby konieczność wymuszonej sprzedaży aktywów biznesowych.
Po trzecie, obniżenie wysokości zachowku dopuszczalne jest jedynie w wyjątkowych przypadkach. Przepisy nie definiują tego pojęcia – ocena leży po stronie sądu, który bierze pod uwagę między innymi np. niepełnosprawność lub brak możliwości zdobycia środków na spłatę. Sąd ważą również sytuację osobistą i majątkową obu stron. Warto pamiętać, że jeżeli okoliczności uzasadniające obniżenie ustaną, osoba uprawniona może żądać dopłaty obniżonej części zachowku w ciągu 5 lat od dnia obniżenia.
W pracy zespołu PLA.partners te trzy mechanizmy są stosowane łącznie – tak w postępowaniu sądowym, jak i w negocjacjach pozasądowych – aby uzyskać efekt finansowy optymalny dla spadkobiercy biznesowego i jednocześnie wytrzymały w długim horyzoncie czasowym.
Umowa o zrzeczenie się zachowku jako element planu sukcesyjnego
Nowelizacja wprost potwierdziła możliwość zawarcia umowy o zrzeczenie się zachowku jeszcze za życia spadkodawcy. Umowa ta wymaga formy aktu notarialnego i jest skutecznym narzędziem ograniczenia ryzyka sporu spadkowego, a jej znaczenie szczególnie wzrasta przy przekazywaniu majątku do fundacji rodzinnej.
W wielu sprawach prowadzonych przez PLA.partners umowa o zrzeczenie się zachowku staje się centralnym elementem planu sukcesyjnego, ponieważ daje sukcesorowi pewność, że firma nie zostanie obciążona żądaniem pieniężnym ze strony pozostałych członków rodziny. Wynegocjowanie jej warunków wymaga jednak rozumienia interesów wszystkich uczestników rozmowy, dlatego prowadzenie tych negocjacji warto powierzyć doradcy łączącemu doświadczenie sporów rodzinnych i transakcji.
Inne sposoby obniżenia lub wyłączenia zachowku
Dotychczasowe sposoby ograniczania obowiązku zapłaty zachowku pozostają w pełni aktualne. Najczęściej wykorzystywane to:
- uznanie spadkobiercy za niegodnego dziedziczenia,
- wydziedziczenie w testamencie,
- uwzględnienie wcześniej otrzymanych przez uprawnionego darowizn,
- zarzut przedawnienia roszczenia o zachowek,
- odwołanie się do zasad współżycia społecznego.
Każde z tych narzędzi ma własne warunki brzegowe oraz ryzyka dowodowe. W pracy PLA.partners są one łączone z nowymi instrumentami (odroczenie, raty, obniżenie, fundacja rodzinna, umowa o zrzeczenie się zachowku) tak, aby strategia obniżenia zachowku tworzyła spójny, wzajemnie uzupełniający się system.
Skutki dla właściciela firmy, zarządu i działu finansowego
Z perspektywy decyzyjnej w firmie prywatnej zaniechanie planowania w obszarze zachowku oznacza przede wszystkim:
- ryzyko nagłego zapotrzebowania na gotówkę po stronie spadkobiercy biznesowego,
- ryzyko sporu rodzinnego wpływającego na dynamikę zarządzania firmą,
- ryzyko niezaplanowanej restrukturyzacji właścicielskiej w nieoptymalnym momencie,
- ryzyko podatkowe wynikające z nietrafnie skonstruowanych darowizn i przesunięć do fundacji,
- ryzyko reputacyjne w relacjach z partnerami biznesowymi, bankami i pracownikami.
W wymiarze finansowym oznacza to, że zachowek jest również obszarem zainteresowania dyrektora finansowego, a nie wyłącznie prawnika rodzinnego. Operacyjnie ma znaczenie dla osób odpowiedzialnych za bieżące zarządzanie, ponieważ wpływa na ciągłość działania spółki. Dla księgowości jest to obszar decyzji wymagających precyzyjnego ujęcia majątkowego i prawidłowej dokumentacji.
Plan działania – od analizy do wdrożenia
Skuteczne ograniczenie ryzyka zachowku w firmie prywatnej układa się w sekwencję decyzji:
- zidentyfikować krąg osób uprawnionych i potencjalną podstawę obliczenia zachowku,
- zinwentaryzować majątek osobisty i biznesowy oraz darowizny dokonane w przeszłości,
- ustalić cele właścicielskie i sukcesyjne, w tym wskazać osobę, która ma kontynuować biznes,
- zaprojektować zestaw instrumentów: testament, umowa o zrzeczenie się zachowku, fundacja rodzinna, struktury holdingowe, ubezpieczenie,
- przygotować dokumentację i harmonogram wdrożenia, uwzględniając okres 10 lat istotny dla odpowiedzialności fundacji rodzinnej,
- przygotować scenariusz reakcji na pojawienie się roszczenia – wraz z opcjami odroczenia, rat oraz obniżenia wysokości zachowku.
Skuteczne wykorzystanie tych instrumentów wymaga wiedzy i doświadczenia, dlatego w każdej tego rodzaju sprawie warto opracować strategię indywidualną – spójną z układem rodzinnym, strukturą majątkową oraz celem biznesowym właściciela.
Skontaktuj się z kancelarią PLA.partners
Potrzebujesz wsparcia prawnego lub indywidualnej analizy Twojej sprawy? Wejdź na PLA.partners i skontaktuj się z naszym zespołem – pomożemy ocenić sytuację i zaproponujemy konkretne rozwiązania.
O autorze
