Podział przez wyodrębnienie: neutralność podatkowa po nowelizacji i ryzyko sporów z organami

Autor: Kancelaria PLA.partners

Podział przez wyodrębnienie to jedna z nowszych form restrukturyzacji spółek, która od momentu wprowadzenia do polskiego porządku prawnego budziła poważne wątpliwości na gruncie opodatkowania. Nowelizacja przepisów podatkowych z 2025 roku porządkuje część z tych wątpliwości, ale nie eliminuje ich w całości. Jednocześnie orzecznictwo sądów administracyjnych coraz wyraźniej wskazuje na niezgodność niektórych krajowych ograniczeń neutralności podatkowej reorganizacji z prawem unijnym. Dla zarządów i właścicieli grup kapitałowych planujących restrukturyzację to istotna zmiana warunków gry. Zagadnienia z zakresu opodatkowania restrukturyzacji, w tym podziałów przez wyodrębnienie, należą do obszarów, w których PLA.partners doradza właścicielom firm i zarządom spółek.

Czym różni się podział przez wyodrębnienie od klasycznych form podziału?

W klasycznych podziałach spółek, czyli podziale przez wydzielenie i podziale przez rozdzielenie, udziały lub akcje spółki przejmującej trafiają do dotychczasowych wspólników spółki dzielonej. W podziale przez wyodrębnienie jest inaczej: udziały w spółce przejmującej obejmuje sama spółka dzielona, a nie jej udziałowcy. To fundamentalna różnica, która zbliża podział przez wyodrębnienie konstrukcyjnie do aportu, czyli wkładu niepieniężnego. Kluczowa cecha odróżniająca go od zwykłego aportu to sukcesja uniwersalna: spółka przejmująca wstępuje z dniem wyodrębnienia w prawa i obowiązki spółki dzielonej określone w planie podziału, co przyspiesza i upraszcza transfer składników majątku w porównaniu z klasycznym aportem. Maciej Pilarek, adwokat i wspólnik PLA.partners, wskazuje, że właśnie połączenie elastyczności aportu z sukcesją uniwersalną czyni podział przez wyodrębnienie szczególnie atrakcyjnym narzędziem reorganizacji w grupach kapitałowych, pod warunkiem prawidłowego zaplanowania skutków podatkowych.

Dlaczego dotychczasowe przepisy podatkowe nie przystawały do tej formy podziału?

Przepisy podatkowe dotyczące neutralności reorganizacji były projektowane dla klasycznych form podziału, w których to wspólnicy spółki dzielonej otrzymują udziały spółki przejmującej. Przy podziale przez wyodrębnienie udziały te trafiają do samej spółki dzielonej, co sprawiało, że dosłowne stosowanie tych przepisów było problematyczne lub prowadziło do niejednoznacznych wniosków. Organy podatkowe co prawda przyjmowały w tym zakresie stanowiska korzystne dla podatników, ale brak jednoznacznej regulacji stwarzał ryzyko sporów. Na poziomie prawa unijnego natomiast podział przez wyodrębnienie może odpowiadać definicji wniesienia aktywów albo wymiany udziałów, dla których dyrektywa unijna określa własne, odrębne warunki neutralności podatkowej, odmienne od warunków dla klasycznych podziałów. Rozbieżność między krajowym ujęciem a wymogami prawa unijnego była realnym problemem praktycznym.

Co zmieniła nowelizacja z 2025 roku w opodatkowaniu podziału przez wyodrębnienie?

Nowelizacja przepisów podatkowych uchwalona w sierpniu 2025 roku uznała, że opodatkowanie podziału przez wyodrębnienie powinno odpowiadać opodatkowaniu aportu, nie klasycznym podziałom. W konsekwencji wprowadzono dwie zmiany. Po stronie spółki dzielonej, po nowelizacji powstaje dochód odpowiadający nadwyżce wartości rynkowej składników majątku przekazywanych do spółki przejmującej nad ich wartością podatkową, analogicznie jak przy wniesieniu wkładu niepieniężnego. Jednocześnie, jeśli wyodrębniane składniki majątku stanowią przedsiębiorstwo lub zorganizowaną część przedsiębiorstwa, a spółka przejmująca kontynuuje ich wycenę dla celów podatkowych, to podział przez wyodrębnienie jest dla spółki dzielonej neutralny podatkowo. Po stronie spółki przejmującej, podniesienie jej kapitału zakładowego w wyniku podziału przez wyodrębnienie powinno być neutralne podatkowo, ponieważ środki otrzymane na powiększenie kapitału zakładowego nie stanowią przychodu. Maciej Pilarek, adwokat i wspólnik PLA.partners, zaznacza, że nowelizacja usuwa większość praktycznych problemów, ale jej redakcja pozostawia pewne luki, które będą przedmiotem sporów interpretacyjnych.

Czy majątek pozostający w spółce dzielonej musi stanowić zorganizowaną część przedsiębiorstwa?

To jeden z kluczowych problemów nierozstrzygniętych przez nowelizację. W przypadku klasycznych podziałów neutralność podatkowa wymaga, aby zarówno majątek wydzielany, jak i majątek pozostający w spółce dzielonej stanowiły zorganizowaną część przedsiębiorstwa. Przy podziale przez wyodrębnienie traktowanym jak wniesienie aktywów, prawo unijne takiego wymogu po stronie majątku pozostającego nie stawia: wystarczające jest, aby wyodrębniany majątek stanowił przedsiębiorstwo lub jego zorganizowaną część. Krajowe przepisy po nowelizacji nie przesądzają tej kwestii wprost, co oznacza, że podatnicy przeprowadzający podział przez wyodrębnienie, gdzie majątek pozostający w spółce dzielonej nie tworzy zorganizowanej części przedsiębiorstwa, mogą być zmuszeni do powoływania się bezpośrednio na prawo unijne. Eksperci PLA.partners wskazują, że ta niejednoznaczność jest realnym ryzykiem, które należy uwzględnić na etapie planowania restrukturyzacji.

Jakie warunki muszą być spełnione, aby podział przez wyodrębnienie był neutralny podatkowo?

Na podstawie aktualnych przepisów i wykładni prounijnej można wskazać trzy podstawowe warunki. Pierwszy: wyodrębniany majątek musi stanowić przedsiębiorstwo lub zorganizowaną część przedsiębiorstwa. Drugi: spółka przejmująca musi kontynuować wycenę przejętych składników majątku dla celów podatkowych według wartości wynikającej z ksiąg podatkowych spółki dzielonej, a nie dokonywać ich aktualizacji do wartości rynkowej. Wybór aktualizacji wartości podatkowej znosi neutralność po stronie spółki dzielonej. Trzeci: podział musi być uzasadniony ekonomicznie. Uzasadnienie ekonomiczne jest warunkiem neutralności każdej reorganizacji, a jego brak może prowadzić do zakwestionowania transakcji przez organy podatkowe i uznania jej za działanie podjęte wyłącznie w celu unikania opodatkowania.

Czy neutralność podatkowa reorganizacji może być ograniczona do pierwszej transakcji restrukturyzacyjnej?

Od początku 2022 roku obowiązuje przepis ograniczający neutralność podatkową połączeń i podziałów do tzw. pierwszej czynności reorganizacyjnej. Oznacza to, że połączenie lub podział są neutralne podatkowo wyłącznie wtedy, gdy udziały w podmiocie przejmowanym lub dzielonym nie zostały wcześniej nabyte lub objęte w wyniku wymiany udziałów albo przydzielone w wyniku innego łączenia lub podziału. W praktyce wyklucza to neutralność podatkową reorganizacji realizowanych jako kolejny krok po wcześniejszej wymianie udziałów lub innym połączeniu. Sąd administracyjny w wyroku z grudnia 2024 roku stwierdził jednak, że takie ograniczenie jest sprzeczne z prawem unijnym. Dyrektywa unijna regulująca opodatkowanie reorganizacji transgranicznych nie przewiduje tego rodzaju ograniczeń, a jej celem jest zapewnienie neutralności podatkowej podziałów i połączeń niezależnie od historii nabycia udziałów. Wyrok wpisuje się w kształtującą się linię orzeczniczą, którą potwierdzają wcześniejsze orzeczenia innych sądów administracyjnych.

Jakie są skutki niezgodności polskich przepisów z prawem unijnym dla podatnika?

Niezgodność krajowego przepisu z dyrektywą unijną otwiera podatnikowi możliwość bezpośredniego stosowania prawa unijnego. Oznacza to, że podatnik może powoływać się wprost na warunki neutralności podatkowej określone w dyrektywie, z pominięciem ograniczającego przepisu krajowego. To ważna różnica w stosunku do sytuacji, gdy przepis krajowy jest jedynie niekorzystnie sformułowany: tu podatnik może twierdzić, że krajowe ograniczenie w ogóle nie powinno mieć zastosowania. Maciej Pilarek, adwokat i wspólnik PLA.partners, zaznacza, że droga ta wiąże się z ryzykiem procesowym: organy podatkowe z reguły nie rezygnują ze stosowania obowiązującego przepisu krajowego tylko dlatego, że jest on kwestionowany w orzecznictwie. Spory w tej materii są realnie toczone przed sądami administracyjnymi i ostateczne rozstrzygnięcia zapadają nierzadko po kilku latach. Warto również odnotować, że orzeczenia sądów potwierdzają, że omawiane ograniczenie nie może być stosowane do restrukturyzacji przeprowadzonych przed jego wejściem w życie.

Skutki prawne i podatkowe dla zarządu i właścicieli grupy kapitałowej

• Podział przez wyodrębnienie jest po nowelizacji z 2025 roku traktowany jak aport dla celów podatkowych, a nie jak klasyczny podział, co zmienia zasady ustalania dochodu po stronie spółki dzielonej.
• Neutralność podatkowa po stronie spółki dzielonej wymaga, aby wyodrębniony majątek stanowił przedsiębiorstwo lub zorganizowaną część przedsiębiorstwa oraz aby spółka przejmująca kontynuowała wycenę podatkową przejętych aktywów bez ich aktualizacji do wartości rynkowej.
• Brak wyraźnego rozstrzygnięcia w przepisach co do wymogu dotyczącego majątku pozostającego w spółce dzielonej jest luką, która może być źródłem sporów z organami podatkowymi.
• Ograniczenie neutralności podatkowej reorganizacji do pierwszej czynności reorganizacyjnej jest kwestionowane przez sądy administracyjne jako sprzeczne z prawem unijnym. Podatnicy, którzy nie skorzystali z neutralności z tego powodu, mogą rozważyć złożenie korekt lub wszczęcie postępowania.
• Bezpośrednie stosowanie prawa unijnego jest możliwe w przypadku niezgodności przepisu krajowego z dyrektywą, lecz wiąże się z koniecznością prowadzenia sporu z organami i niepewnością co do jego wyniku przed uprawomocnieniem się orzeczenia.
• Uzasadnienie ekonomiczne restrukturyzacji jest warunkiem bezwzględnym neutralności podatkowej, niezależnie od spełnienia pozostałych przesłanek.

Plan działania dla zarządu i właściciela przed podziałem przez wyodrębnienie

• Analiza, czy wyodrębniany majątek spełnia definicję przedsiębiorstwa lub zorganizowanej części przedsiębiorstwa, jako podstawowy warunek neutralności podatkowej po stronie spółki dzielonej.
• Ocena sytuacji majątku pozostającego w spółce dzielonej i ustalenie, czy jego charakter może być kwestionowany przez organy podatkowe jako niespełniający wymogów dla neutralności.
• Weryfikacja historii nabycia udziałów w spółce dzielonej pod kątem ograniczenia neutralności do pierwszej czynności reorganizacyjnej i ocena zasadności powołania się na prawo unijne.
• Podjęcie decyzji przez spółkę przejmującą w kwestii kontynuacji wyceny podatkowej przejętych aktywów, co jest warunkiem neutralności po stronie spółki dzielonej.
• Przygotowanie dokumentacji uzasadnienia ekonomicznego transakcji i zapewnienie jej spójności z całością dokumentacji restrukturyzacyjnej.
• Uzyskanie interpretacji podatkowej w przypadkach atypowych lub gdy struktura transakcji odbiega od standardowego schematu, w celu ograniczenia ryzyka zakwestionowania neutralności po fakcie.

Skontaktuj się z kancelarią PLA.partners

Potrzebujesz wsparcia prawnego lub indywidualnej analizy Twojej sprawy? Wejdź na PLA.partners i skontaktuj się z naszym zespołem, pomożemy ocenić sytuację i zaproponujemy konkretne rozwiązania.